W świecie przyrody czekają nas różne niespodzianki. I przyjemne, i te drugie - przykre, zdecydowanie niechciane. Na koniec zatem kilka informacji o tych mało przyjemnych niespodziankach, na które powinniśmy być przygotowani, aby minimalizować ich skutki. Brnąc przez leśne ostępy, często naruszamy granice terytoriów różnych drobnych organizmów, które broniąc się gryzą i żądlą nas. Należą do nich np. mrówki i osy. Możemy być również zaatakowani przez gatunki pasożytnicze, żywiące się krwią ssaków. Prym wiodą natrętne samice komara brzęczącego, częste są też gzy i bąki bydlęce. Jednak najgorszą reputacją cieszą się przedstawiciele pajęczaków z rzędu roztoczy - kleszcze. Są one nosicielem patogenów niebezpiecznych chorób, m.in. odkleszczowego zapalenia mózgu oraz boreliozy.
Borelioza z Lyme (krętkowica kleszczowa) wywoływana jest przez krętki Borrelia burgdorferi sensu lato, należące do rodziny Spirochaetaceae, które są ruchliwymi bakteriami Gram (-), spiralnymi. Osiągają one długość od 8 do 22 mikrometrów i tworzą 3-10 zwojów. Są przenoszone na ludzi przez samice kleszczy z rodzaju Ixodes, np. kleszcza pastwiskowego I. ricinus. Pajęczaki te pasożytują na ponad 300 gatunkach ssaków, ptaków i gadów. Są to przede wszystkim drobne gryzonie z rodziny nornikowatych i myszowatych. W rozprzestrzenianiu kleszczy dużą rolę odgrywają inne dzikie zwierzęta, np. jelenie, sarny, lisy, oraz domowe - psy, konie, krowy, owce. W Polsce zachorowania na boreliozę z Lyme zaczęto rozpoznawać dopiero od końca lat osiemdziesiątych XX wieku. W latach 1991-1994 opisano ogniska endemicznego występowania tej choroby w naszym kraju. Najwięcej przypadków zachorowań odnotowano w rejonie północno-wschodnim.
Do zakażenia dochodzi w czasie bezpośredniego kontaktu zakażonego kleszcza z człowiekiem i przedostania się śliny tego pajęczaka lub jego wymiocin do tkanki skórnej żywiciela. Wczesne usunięcie pasożyta ogranicza ryzyko zakażenia, gdyż uważa się, że do zakażenia potrzebny jest okres 36-48 godzinnego pozostawania kleszcza w skórze. Najczęściej do zakażenia człowieka dochodzi w wyniku kontaktu z nimfami, które są małymi i trudnymi do zauważenia, a przy tym najbardziej agresywnymi formami rozwojowymi kleszczy. W nimfach stwierdza się 10-20 razy więcej krętków niż w formach dojrzałych. Z tego powodu najwięcej zachorowań notuje się w okresie żerowania nimf, czyli od maja do sierpnia.
Zachorowania na boreliozę z Lyme opisywano we wszystkich krajach europejskich - rocznie jest ich około kilku tysięcy. Badania prowadzone przez licznych autorów zarówno w Polsce, jak i w innych krajach, wskazują na dużą częstość występowania przeciwciał przeciw Borrelia burgdorferi w grupach zawodowych o dużym ryzyku, szczególnie wśród leśników i rolników, a także przyrodników prowadzących badania terenowe. Najwyższą zachorowalność na boreliozę w Europie odnotowano w Czechach oraz Austrii.
Borelioza z Lyme jest przewlekłą, wielofazową chorobą układową, charakteryzującą się występowaniem objawów skórnych, stawowych, kardiologicznych i neurologicznych. Ich różnorodność oraz podobieństwo do wielu innych schorzeń znacznie utrudnia rozpoznanie. Pojawienie się pierwszego stadium choroby związane jest z odpowiedzią organizmu na miejscowe rozprzestrzenianie się krętków w skórze. Objawem tego okresu jest rumień wędrujący, będący zmianą skórną powstającą w miejscu lub pobliżu punktu ukłucia przez kleszcza. Początkowo jest to czerwona plamka, która powiększa się obwodowo. Towarzyszy temu centralne przejaśnianie się zmiany i tworzenie się 1-2 cm obrączki rumieniowatej, odgraniczonej od zdrowej skóry. Początek rumienia może pozostać bezobjawowy, może towarzyszyć mu miejscowo świąd i pieczenie skóry lub objawy ogólne: wyczerpanie, gorączka, bóle głowy, mięśni i stawów, zaburzenia czucia i kołatanie serca. Leczony czy nie, rumień ustępuje bez śladu, rzadko przed upływem 4 tygodni. Jako metodę diagnostyczną zakażenia boreliozą stosuje się test antygenowy; dodatni wynik oznacza kontakt z bakteriami Borrelia burgdorferi. We wczesnej fazie choroby zaleca się stosowanie penicyliny oraz specyfików z grupy tetracyklin. Czas kuracji antybiotykowej wynosi 21 do 30 dni.
Jak zatem chronić się przed ukąszeniem kleszcza? Na pewno w trakcie wycieczek należy nosić odpowiednią odzież chroniącą nasze ciało: długie spodnie i koszulę z długimi rękawami. Należy unikać trawiastych brzegów lasu, ścieżek zwierząt wśród krzewów i traw itp. miejsc, gdzie spotkanie z kleszczem jest bardzo prawdopodobne. Po powrocie do domu należy dokładnie obejrzeć skórę. Zaś kleszcza, który wczepił się w nasze ciało, należy usunąć, chwytając go delikatnie pincetą lub paznokciami i z wyczuciem pociągnąć do góry. Metody polegające na smarowaniu intruza tłuszczem, benzyną lub przypalanie papierosem przynoszą skutek wręcz odwrotny, bo wywołują u niego "wymioty", i tym samym bardziej prawdopodobne staje się zainfekowanie wymienioną bakterią lub wirusem zapalenia mózgu.
Kleszcz pastwiskowy Ixodes ricinusNarządem gębowym kleszcza jest rurkowata hypostoma o fakturze przypominającej zęby piły do drewna. W poszukiwaniu żywicieli używa on pierwszej pary odnóży wyposażonych w organy Hallera; dzięki nim kleszcz odczuwa podwyższoną temperaturę oraz zapachy, które emitują jego potencjalni gospodarze.
* Fragment przewodnika - Wilga M.S., Zieliński S.: "Wędrówki przyrodnicze po okolicach Gdańska. Zasoby przyrodnicze Oliwy". Wyd. Gdańskie, w opracowaniu; książka powinna ukazać się latem 2008 r.
